Dersimli Kürd Beyi Şah Hüseyin Vakası

Dersimli  Kürd Beyi Şah Hüseyin Vakası

Aso Zagrosi

Hariciye  Nazırı     Halil Şerif Paşa(1872-1873  yılları  arasında bu görevde  bulunuyordu-Aso)  Ermeni  Patrikliğine  yazdığı bir  tezkere de   Erzincan ve  Kiği   dolaylarında   meydana  gelen   baskı ve  aşağılamaları  konu alan  şikayetlerin   dayanaktan  yoksun olduğu ve    bölgedeki Ermeni  din adamlarının    kışkırtmalarından  kaynaklandığını   yazıyor.   Bakan    tezkeresinde    Ermeni  Patrikliğinin  bu  temelsiz  sızlama ve suçlamaları  yaymakla acı   bir  şekilde  yakınıyor.

Ermeni  Patrikliği    Sadrazam’a(Başvezir) aşağıdaki   protesto mektubunu  gönderiyor.

Altes

„Hariciye Nazırı  beni  bir  tezkere  ile 

bilgilendiriyor ki  Erzincan ve Kiği(Erzurum Vilayeti)    Hıristiyanlarının    Kürd  Bey’inin  şiddet eylemlerine   karşı  şikayetlerinin temelsiz olduğu  ve  bu şikayetlerin   Papaz  Melkissedeck ve Epreme’in   entrikalarından  kaynaklandığını   ve  Kürd Beyine  karşı reel bir şikayetin  konu olmadığını söylüyor.  Bu  şikayetlerin amacı   Erzurum Valiliğinin raporundan da  görüldüğü gibi  Trabzon- Erzurum  yolunun  yapımı için   olağan  mükellef  işçi(yükümlü işçi) ciliği   kabul etmemektir.  Patrik  yerinde duramayan   bir kaç  kişinin  sesi olmuş  vs…..“

„Adı geçen   tezkerenin  bir    fotokopisini   hazretlerinize   sunuyorum. Ayrıca  bu  arada    dikkatinizi    şu  hususa    çekmek  istiyorum.

 Ermeni  Patrikliği     Sultan  Hazretlerinin   sayesinde  kamu  hizmetlerinin bir  dalı  olduğunu  burada   belirtmem  anlamsızdır.  Bu  mektubu  imzayan  ben  cemaatın  istemi ve  Sultan’ın iradesi neticesinden  bu   Patriklik  görevine  seçildim.   Emperyal   hükümetiyle   cemaât arasında  bir  arabulucuyum.  Benim  görevim    hükümetin gerçek   çıkarlarını  korumak ve onun nezdinde  bana  bağlı  olan  Hıristiyan  topluluğunun    duygu ve ihtiyaçlarına  tercüman  olmaktır…………..”

“Erzincan ve Kığı   dolaylarındaki Ermeni  halkı   yıllardan beri   ve  defalarca   Kürd Beylerinin  ve onların  yardakçılarının şiddetinden yakınıyorlar.  Onlar   şikayetlerini  ya direk Bab-ı ali’ye   yada    bizim  Patrikhane aracılığıyla  bildirmişlerdir.  Bab-ı ali  sürekli olarak   uygun  emirler gönderdi.  Fakat  şiddet  faillerini  gerçekleştirenler   bölgede  etkili  kişilerdir.    Şikayetlerin  büyük bir kesimi   mahalli   otoritenin  memurlarına    ilişkindir.   Fakat  şimdiye  kadar     istenen   sonuca    ulaşılmadı.  Bunun  nedeni  Bab-i ali       sürekli olarak   her  olay  sonrası  bilgi almak  için   bölgedeki   memurlara başvurdu..  Bu   memurlar ise     suçlanan    kişilerdi.  Sonuç  olarak  Sultan  Hazretlerinin   iyi niyetlerine  uygun olarak ,  ki kendileri    onur kırma  ve  hakaretlerin  son bulması ve  adaletin  hakim olmasını  arzulamaktadır.  Bab-ı ali   gerçekleri bulmak  için    Kürd Beylerinin  etkileri   savunmasız bırakılan  vatandaşların    Kürd Beylerine  ve yardakçılarıan  karşı  mahkemelere  baş vurmalarını  engelliyor.     Bu  sefer  dediğim gibi  Bab-ı ali İstilamları(bilgi  isteme)  bir kenara  bırakarak   daha   etkili  bir  yolu seçti. Babı- ali   11 Receb 1288(1872) tarihli  kararıyla    mahalli yetkililere    vatandaşların    özgür bir şekilde    tam  güvenlik ortamında  adalete başvurup    suçlu  yada  suçsuzları    ortaya  çıkarana kadar Kürd Beylerini ve  suç  ortaklarını     gözaltına  almalarını  istedi.

Ekte  Vezirin   söz konusu    emrinin  kopisi

“Bizim   Patriklik ve  Ermeni Milleti  bu  tedbirleri     sevinçle  karşılamaktadır.  Umut  ediyoruz  ki  bu görevlerini  kötüye kullanma  ve   şiddet olayları  son bulur.  Fakat,   mahalli  otoriteler   bakanlık emirlerini  tam  olarak  icra etmedi.    Tam  sonuç   kararını beklemeden  müdahale etmek      davacı  olan  insanların    yalancılıkla  suçlanacağını  daha  önce  öngörmüştüm.      Şiddet  hareketleri   yeniden  azıtacak.

Ben  defalarca     Bab-ı Ali’yi  resmi  olarak    uyardım ve  kendilerine     mahalli  otoritelerin    bu şartlarda     başlattıkları  soruşturmaların   tatmin edici   bir  sonuç  vermeyeceğini  ve  Sadrazam’ın  emrinin  dakik  olarak  uygulanmasını  istedim.    Bab-ı Ali’nin   kararını ve  bakanın  emrini    uygulamak istemeyen mahalli  otoritenin   yeni bir raporuna  dayanarak     Hariciye Nazırı  bize gönderdiği   bir  notta    benzeri  görülmeyen  bir  dil kullanıyor,     emperyal  hükümete sadakatli bağlı olduğunu  defalarca   pratikte ispat eden    Patrikliğin  ve  Ermeni milletinin  haysiyetlerini yaralamıştır.

Dışişleri  Bakanı’nın   bu tavrı  bana  derinden  acı veriyor.  Eğer   sizler   ekte  kopisini  gönderdiğim  Bab-ı Ali’den  gelen   sert  emre    göz geçirmeyi lütfederseniz, Patrikliğin   bazı  kötü niyetli  insanlarla   hemfikir  olmadığını  görülecektir.    Siz  hazretler de      kullanılan   dilin bizim için yaralayıcı  olduğunu  tasdik edeceksiniz.     İddia  ettikleri   gibi   bizim  suçlamalarımızın   temelden  yoksun  olmadığını  ispat etmek  kolaydır.  Mahalli  otoriteler  sürekli olarak  yaptıkları  kötülükleri ve  aldıkları  haraçları  gizlemeye  ve   düşük  göstermeye  çalışıyorlar.

Bunun  için   siz hazretlerin   ekte  gönderdiğim   eski Sadrazam(Başvezir) Mithad  Paşa’nın   Guzulcan Kaymakamı   Şah Hüseyin Bey’in   görevden alınması için  verdiği  emre   bir   göz atmanız   yeterlidir.

Bu emir,   söylediklerimin   hepsini  doğruluyor.  Zira     hakkaniyet ve   adalet  prensipleri     kötülüklerin  ebediyen   son bulmasını  zorunlu  kılıyor.   Hükümetin  iyi niyetine rağmen   mahalli   yetkililerin  gerçekleştirdikleri     can sıkıcı  olaylar  gün  ışığına  çıkarılmalı ve  suçlu yetkililer  cezalandırılmalıdır.

Sizden, Bab-ı Ali’de     soruşturmayi  gerçekleştirmek  amacıyla  bir   karma  komisyonun  oluşturulmasını  rica ediyorum.

Ermeni Patrikliği

Kheremian

18 Ocak 1973

Dersimli  Kürd Beyi Şah Hüseyin Vakası(2)

Ermeni Patrikliği  Guzulcan   zorbası  Şah Hüseyin’in   eylem ve  davranışlarına    ilişkin  Bab-ı Ali’ye  gönderdiği   takrir.

Guzulcan  halkı   Guzulcan Kaymakamı(Erzincan kazası, Erzurum vilayeti) Şah   Hüseyin  tarafından   barbarca    ezilmektedir.  Bölge  halkı   yıllardan beri   hem Ermeni Patrikhanesine  ve  hemde  Bab-ı Ali’ye  baş vurarak   kaymakamın  görevden alınmasını ve  bölgeden   uzaklaştırımasını   talep etmekteler.  Şurayi devletin  içişler seksiyonu 11 Cemazeyil evvel   1288(29 Temmuz 1871) tarihinde     gönderdiği   karar  şöyleydi:

„Yukarıda   adı geçen  Kaymakam  Şah Hüseyin,  Şah Hüseyin’in  oğlu  Ali Beyin  oğludur.  Ali Bey  Dersim ve çevresinde  etkisini  kötüye  kullanarak    bölge  yetkilileri  için  sorunlara  neden  olmaya başladı.  Bunun ardından   Viddin’e   sürgüne  gönderildi.  Onun  oğlu da  babasının  yolundan  giderek  vatandaşlara  karşı  kötü muamale  yapmaktan    geri kalmadı. Şah  Hüseyin,   medeni ve  hukuki   reformların  tatbik  edilmesinin  önüne  engeller çıkarmaya başladı.

Bu  devlet  memurunun  tavırları   Bab-ı Ali tarafından  iyi biliniyor.  Biz   onun  görevden  alınmasını,  kurallar  dahilinde yargılanmasını  ve   hakettiği  cezaya çarptırılmasını  talep ediyoruz.“

Bu  talimat     15 Şaban 1288(30 Ekim 1871) tarihinde  Adalet bakanlığının  kararıyla  yenilendi.

Daha sonra  14  Receb 1289(17 Eylul 1872) tarihli mahkeme kararıyla  bir talimat  gönderildi.   Bu talimat    daha  sonra    24 Ramazan 1289(25 Kasım 1872) tarihinde   bir telgraf emriyle yenilendi.  Ardından    telgraf ile  gönderilen emir    19 Muharem 1290(19 Mart 1873) tarihinde  oluşturulan   Özel Komisyonun  bir   kararıyla yenilendi.  Yani  peş peşe   toplam     5   emir.

Bu arada    Ermeni halkı Şah Hüseyin   tarafından  ezilmeye  devam  etti.  Tüm  iktidar  Şah Hüseyin elindeydi.   Halk   adalete  baş vurmaya  cesaret edemiyordu.   Peş peşe takip eden  çok net bir şekilde  formüle edilen  bakanlıkların emirleri   hiç bir  sonuç  getirmiyordu.   Tüm  bu   baskı/aşağılamaların   faili  Kaymakam      görevinde kalmaya  devam etti.

Şah Hüseyin’in intikam amacıyla    suçsuz  halka   karşı   şiddet  uygulayp   uygulanmadığını   anlatmaya  gerek yok.  İstanbul’da  bulunan  Guzulcanlı Ermeniler   son  olaral Ermeni  Patrikhanesine  baş vurarak,     Guzulcanlı  Kaymakam’ın  hakimiyetindeki  zorbalıktan  kurtulma  umutlarının  kalmadığını,     emperyal  hükümetten  rica  ediyorlar  başka  bir alanda  yaşayabilecekleri     bir  toprak  parçasını  kendilerine  verilmesini istiyorlar.

„Şah Hüseyin,  Ermeniler  tarafından  uzun  zamandan   beri işletilen toprakların    ataları tarafından  kendisine miras  olarak  kalan topraklar  olduğunu  iddia  ediyor.  Bu arada    tespit  ettik  ki  Şah Hüseyin      direk   yada  dolaylı olarak   yandaşları  aracılığıyla   tüm imkanlarını  kullanıp  köylülerin    toprak üzerinde  haklarından  vaz geçmelerini , çok  haksız  vergileri   ödemeye,  kendisini hediyelere boğmaya  ve   kendisi için  karşılıksız  çalışmaya  zorluyor.

Sonuç  olarak  sürekli  rahat   bir ortamda ,   güvenlik  içinde  vatandaşların  yaşaması için   bakanlıkların aldıkları  kararlar doğrultusunda       doğrusu olan   sadakatla  bağlı olan    halkın zorbalıktan  kurtulması    ve   ihtiyaç  duyduğu huzurlu ortamda   yaşaması  için  Şah Hüseyin Bey  hemen  görevinden alınmalı  ve  bölgeden  uzaklaştırılmalıdır.

Size   ekselansa   aktüel durumu izah  ederken   biz   sizden adaletli ve   bu bahtsız  halk için  acıma ve  merhamet  diliyoruz.

14 Haziran  1873

Ermeni Patrikliği

Kheremian

Dersimli  Kürd Beyi Şah Hüseyin Vakası(3)

Vezirlerin  talimatlarını  içeren  5  takrir

1.   Vezir  Talimatı

„Ermeni  Patrikliği     Erzincan ve Kiği’de  Kürdler tarafından Ermenilere yapılan    kötülük ve zararlara ilişkin   bir rapor sundu.  Şaruyi devletin  aldığı   karar  doğrultusunda   sizlere  sözkonusu  raporu,   kötülük ve  zararlara  ilişkin   5 takriri  gönderiyor ve    sizden   dava ile  ilgilenmenizi     rica  ediyorum.

„ Bu  yazıları   inceledikten sonra    göreceksiniz ki   Gullab Oğlu  Aziz,  babasının,  annesinin ve  eşinin  katili,   Şah Hüseyin Oğlu  Hüseyin Bey,  kardeşleri   İbrahim Bey ve  Timur Bey ve   başka  bazı  şahsiyetler   bazı  öldürme olaylarına  karışmış,   ailelerin   onurlarını rencide etmiş, tarlaları  yakıyor ve  çapul   hareketlerine   girişiyorlar.  Bu  sürekli   baskı ve  aşağılama  olayları,  hükümete  sadakatla bağlı  vatandaşların   güven ve  huzurunu  tehlikeye sokmuştur.   Bu  kötülük yapan  şerirlerin  bazıları    yargılmak  amacıyla   İstanbul’a  gönderilmesi  ve diğerlerinin  bölgeden  uzaklaştırılması    istenmiştir.  Çünkü,  vatandaşların  yaşamlarını,  onurlarını,  mal ve mülklerini  korumak   hükümetin en  kutsal görevidir.     Sizin  vilayet gibi    önemli  bir bölgede   hükümete bağlı  farklı  grup ve  sınıflardan  vatantaşlar  arasında birlik ve  iyi geçinme  ortamını   yaratmak  gerekiyor.  Ermeni  Patrikliği  tarafından   yaşanan usulsuzluklara  ve   sürekli  karkaşaya   ilişkin   şikayetleri  duyduğumuz da    üzülüyoruz.

„Yolla  getirilmeyen  Şah  Hüseyin Beyin    baskıları  ve  aşağılamalarını   sürekli  olarak  önümüze  seriyorlar.   Bu  adamı    Guzulcan  Kaymakamı  olarak   görevde  bırakmak ve  bundan cesaretlenerek   yaptığı kötülüklere  devam etmesi     hükümetin  üzerinde  basıl  bir  iz bıraktığını     anlatmaya gerek  yoktur.  Daha   şimdiden  var olan  dosyaları incelemeden  söylenen  her şeyin  doğru olduğu  yada    ileri  sürülen   tüm  iddia ve  şikayetlerin  temelsiz   olduğunu    söylemek    uygun değildir.  Açıktır ki   Yüce  Auguste’ın   hakaniyet esprisi ve adalet anlayışı  sadakatla  kendisine bağlı olan  kullarına  en  basit   aşağılamaya  izin vermez.  Siz  Hazretlerinizden  güvenle bekliyoruz ki    ceza  yasalarının  gerekli  maddeleri   acil bir  şekilde   suçlulara  uygulansın ve  soruşturma  başladığında  bu  konu  uygun bir  şekilde  kapatılsın.“

„Bu  hüküm ve  maddelerin  uygulanmasına  gelince    yukarıda  sözü edilen   şahıslar    Kürd  aşiret   reisleri ve  aynı zaman da  Beydirler.   Zavalı insanlar,    çok güçlü ve  etkili  olan   bu Beyleri ve yandaşlarını   mahkemeye vermeye cesaret etmezler. Aynı  zamanda    elimizde   delillerde var   bu insanların   suçlarını  gizlemek  ve  azaltmak için   kabul edilemez  araçlara  baş vurma  ihtimalleri  var.  Acil  bir şekilde Guzulcan  Kaymakamı olarak görevli olan  Hüseyin Bey  adlı şahıs görevinden  uzaklaştırılmalı,   yerine  bu göreve uygun dürüst  bir memur getirilmelidir.    Hüseyin Bey ve yandaşlarının   suçlu  veya  suçsuzlukları  ortaya  çıkana  kadar  geçici olarak    gözetim altına  alınmaları gerekiyor. Ayrıca    kamuoyuna  açık bir şekilde  ilan  edilmeli ve  güvence  verilmelidir ki    her vatandaş      sözkonusu  şahıslara karşı  ne  suçlama ve  şikayetleri   varsa     mahkemelerin   önüne  getirmeli ve açıklanmalılar.  Ayrıca     tüm şikayetlerin  detaylarına  kadar bilinmesi ve  iki tarafın   gerekli basiret ile  yargılanmasını    talep ediyoruz.  Eğer  bu Beyler  tarafından  işlenen  cinayetler  meselesinde    davacılar  gelmese ,  siz  suçları     yargılamak amacıyla

Ermeni Patrikliği  Guzulcan   zorbası  Şah Hüseyin’in   eylem ve  davranışlarına    ilişkin  Bab-ı Ali’ye  gönderdiği   takrir.

Guzulcan  halkı   Guzulcan Kaymakamı(Erzincan kazası, Erzurum vilayeti) Şah   Hüseyin  tarafından