İBN WAHŞİYYE’NİN 1100  YIL ÖNCE KÜRDÇEDEN ARAPÇA’YA ÇEVİRDİĞİ 2 KİTABA NE OLDU?(3)

“Masî Suratî  Alfabesi”  Üzerine Notlar (3)

Aso Zagrosi

İbn Wahşiyye’nin Arapçaya  çevirdiği  iki Kürdçe kitap  günümüze kadar ulaşan “Kitab al-falaha al-nabatiya” (L'Agriculture nabatéenne )nin  içinde iki ayrı bölüm olarak vardır. İki Kürdçe kitabın orijinali değil, ama Arapçaya yapılan çevirileri varlığını koruyabildiler.  Kürdler için sadece  “Kitab al-falaha al-nabatiya”nin içinde bulunan iki bölüm değil, kitabın tümü değerlidir. Kürdlerin sahip çıktıkları ve  kitapları bizdedir dedikleri Safrith ve Coothami[Kûthami], Binushad ve Massi Surati gibi yazarların çalışmalarının  ürünüdür “Kitab al-falaha al-nabatiya”..  İbn  Wahşiyye kitabın yazarı değil, çevirmenidir. Söz konusu olan kitaba ilişkin yapılan tartışmalarda  kitabın Keldanice’den Arapçaya çevrildiğini söyleniyor. Fakat, açık olan bir gerçek var ki,  İbn Wahşiyye’nin Kürdçeden Arapçaya çevirdiği iki kitap da  farklı bölümler olarak kitapta var.  Bir de Kürdlerin sahip çıktıkları tüm eski yazarlar bu kitabın yazarlarıdır. İbn Wahşiyye  Kürdlerle  Keldaniler arasında  antik döneme ait eserlere  sahip çıkma konusunda  bir yarış olduğunu  “Bu nedenle Keldaniler ve Kürdler arasında bu konuda geçmişten gelen bir düşmanlık ve çekememezlik vardır.”diyor.

İbn Wahşiyye İslam dinine geçen bir Keldani olarak  “Kürdlerin tarım alanında Keldanilerden daha ileri olduğunu”  itiraf ediyor. Tarım konusunda dönemin en gözde eserlerinden biri olan ve aynı zamanda  Kürd alimlerin sahip çıktığı bir dizi yazarın imza attığı, katkıda bulunduğu  “Kitab al-falaha al-nabatiya”  Kürdlerin rolü inkar edilemez. Kürd tarih araştırmacıları, Alfabe kısırdöngüsünden çıkıp, bu kitabı temel alarak, İbn Wahşiyye’nin diğer tüm çevirilerini ciddi bir şekilde mercek altına almalı ve Kürd gözüyle yeniden incelemeye tabi tutmalılar. 

İbn Wahşiyye, eserleri ve  özellikle “Kitab al-falaha al-nabatiya”  adlı eseri yüzyıllardan beri Avrupalı akademisyenler  arasında tartışma konusudur. Eğer biz E. M Quatremere’nin 1835 yılında  kaleme aldığı  “Memoire sur les Nabateens” adlı eserini başlangıç olarak alırsak tam 187 yıl önce bu kitaba dair tartışmaların başladığını görüyoruz. Daha sonra D. Chwolson  “Über die Überreste der altbabylonischen Literature in arabischen Übersetzungen” adlı çalışmasıyla tartışmaya katılıyor.  Quatremere göre  bu eser M.Ö  6. yüzyılla,  Chwolson’a göre ise bu eser  M. Ö 14. Yüzyılın ürünüdür..  Bu iki çalışmanın ardından  A. Von Gutschmid 1861 yılında  “Die Nabatäische Landwirschaft und ihre Geschwister” ve Theodor Nöldeke 1875 yılında  “ Noch Einiges über die nabatäische Landwirschaft” adlı eseriyle İbn Wahşiyye’nin eserini İslam dönemine ait  bir aldatmaca olduğunu ve  İbn Wahşiyye’nin  sekreteri olan  Abu Talib  Al Zayyat’ın kalpazanlığının ürünü olduğunu  ileri sürdüler.  Yine aynı dönemde  Ernst Renan  “Sur les debris de l`ancienne litterature babylonienne  conserves des traditions arabes” adlı çalışmasıyla  bu eserin İslam’dan önce M.S 3.yada 4. Yüzyıla ait olabileceğini ileri sürdü.

Uzun yıllara dayanan bir sessizlikten sonra 1922 yılında  E. Wiedemann kitabın teknik tarihine dair önemini  “Zur Landwirtschaft  “ adlı çalışmasıyla yeniden gündeme getirdi. 1928 yılında  M. Plessner  “Der İnhalt der Nabatäischer Landwirtschaft . Ein Versuch Ibn Wahschiyya zu rehabilitieren“  adlı çalışmasıyla İbn Wahşiyye’nin itibarını iade edilmesi gerektiğini yazdı.  1932  yılında  E Bergdolt yaptığı akademik bir çalışma ile (Beiträge zur Geschichte der Botanik im Orient. 1-Ibn Wahschija)  eserin tek başına  İbn Wahşiyye tarafından kaleme alınmadığını, gerçek tarihi kaynaklara dayandığını yazdı..(T. Fahd, Arabica Vol.16, 1969, s. 83-88)

S. Fahd  ise Renan’ın kitabın yazımına dair ileri sürdüğü  M.S 3.yüzyılı  mantıklı buluyor. Buna gösterdiği  belgelerden biri de  Qutama’nın Qugeen hareketine bağlı insanlardan biri olmasına bağlıyor. Bu hareket, iktidarın Partlardan  Sasanilere geçtiği döneme denk geliyor.

Devam edecek

Aso Zagrosi

17.04.2022