Bahlul/Behlulî  Mayî/Mahî /Dana   kimdir?

Aso Zagrosî

Newroz.com  yazarlarından  sevgili  Bîşar Norşîn    yıllar önce   Kuzey Kürdistan’da  ve özellikle  yaşadığı  bölge de  Balulî  Mayî/Mahî  hakkında   duyduklarını  bir yazı serisi  olarak   yayınladı. 

Kürdistan dört bir yanında     hatta  Kürdistan’ın  en  ulaşılmaz  alanlarında   dahi   Balul/ Behlulî  Mayî/Mahî    hikayeleri  anlatılmaktadır.    Bir  rivayete  göre  Balul/ Behlulî  Mayî/Mahî    Harun Reşid’in  kardeşidir.   Eğer  bu tez  doğru  olsa  niçin    Abbasi ve  Emevi  dönemlerinde  ön plana  çıkan  bir  çok  şahsiyet var ve niçin   hiç biri Kürdistan’da   bu kadar  yaygın bir  biçimde   Kürdlerin  kollektif  hafızasında  yer  edinmemiştir? 

Kakayî,  Ehlî Heq  ve   kısaca  YARSAN  dediğimiz   Kürdistan’daki  dinsel   yapının  kurtsal  kitapları  olan Serencam ve  Defterleri  okuyan biri  Balul/ Behlulî  Mayî/Mahî /Dana   adlı  bir  azizleri   olduğunu  bilir.  

Sayın  S.  Hemereş   yıllar önce   “1300  yıl  önce  yaşıyan  Kürd din adamı ve  felsefecisi   Balulî Mahî – Dêwane  kimdir?”  ana başlığı altında   bir yazı yayınlamıştı.

Söz konusu  makaleyi  özetleyerek   aktarmak  istiyorum:

Bu  Kürd alimi  aslen     Kirmanşah’ın   kuzey doğusuna  düşen   Dînewer   kazasından  gelmektedir.   Balul’un  tanındığı   isim  Mahî Kufî dir.  Çünkü  Dînewer    Med  bölgesinin  önemli bir  parçasıydı.  İslam dönemine  kadar   bu bölge   Mediya  anlamına   gelen Mah   olarak  adlandırılıyordu.  Muslumanlar  Kürdistan’a  vardıkları  zaman   vergi, baç  ve  haraçtan  dolayı  Kürdistan’ı  kendi aralarında  bölmüşlerdi. Farklı  Kürdistan bölgelerinden toplanan vergiler   Irak’a  getirilip yerleştirilen  Araplara gidiyordu.

Dînewer  ve  çevresinde  toplanan vergiler  Kufe’ye  gidiyordu.  Bundan dolayı  Kufe’ye  “Mahî Kufe” yada   “Medyayi  Kufe”  deniliyordu.  Nehawend ve çevresine  “Mah El Basra”  deniliyordu.   Nihawend’ın vergi ve  haraçları Müslümanların yeni yerleştikleri  Basra şehrine  gidiyordu.    Böylelikle    eski Med vatanından   toplanan  gelirler  dışardan   getirilen  Basra ve Kufe’ye  yerleştirilen  Araplara gidiyordu.  Bundan  dolayı   bugün  Arap  kaynakları  Balul’u   Araplaştırmak  amacıyla   Kufe şehrinden geldiğini   ve kendisini Behlul  olarak  adlandırmaktadırlar. 

Balul,    Harun Reşid   zamanı olan   8.yüzyılda  yaşıyordu.    Balul   dinsel  düşüncelerini  açıkladığından  dolayı    Harun Reşid   onu   öldürme  kararını  alıyor.  Balul    İmam  Caferi   Sadık’a   danışıyor.  İmam  Cafer   kendisine  deliliğe   vurmasını istiyor.   Balul  ölümden  kurtulmak  için  kendine  diwaneye  vuruyor ve deli  rolüne    soyunuyor.    Bu  mesele  her ne kadar  farklı  şekillerde  anlatılsa da   kaynaklar    Balul’un  kendisini   diwane/deliliğe  vurduğu noktasında   birleşiyorlar.

Balulî Mahî  kendisi de  yazdığı  Kürd bir şiirinde   bu meseleye  dikkat çekiyor:

“Dêwane zaîr,  dêêwane  zaîrdanay yaranim  dêwane zaîr,

zaîr û ebas keften nebabir,  recebim nesîm, loremin tayer”

yani  görünüşte  deliyim, yarlar için alimim,   görünüşte  çöllere  düşmüşüm,  gerçek te  ise   yarların alimiyim ve   onlara  yol gösteriyorum,     diyerek   devam  ediyor.

Ayrıca  Yarsan   azizlerinden  olan    Derwêş  Newrozî Soranî    Balulî Mahî’nin    diwane/deliliği  üzerine  duruyor ve Kürdçe  şöyle  yazıyor:

“Balul  zatêwen zat yekdaneamîyan   maçan  Balul dêwane,

kê dî  dêwane  weyter dana  bo merke û nemeydan gerdûn  rana bo”

Balul  Allah’ın  ışınıdır, gerçi    bilgisiz ve  cahil bazıları  onu  deli olarak görüyorlar….  Hangi   deli  bu kadar  derin,  alim ve  zeki  olup  dünyada   bilim atını  koşturabilir……..

Kutsal Serencam’a  göre  Balul ,    Hawraman’da   Yarsan  dinini   götüren  ilk  kişidir. Bir ara  bir gurup     Yarsanla  birlikte   Bağdat’a  gidiyor ve  sonra  Kermanşah’a  dönüyor.  Bundan  dolayı   Balul’un  yeri  bugün   Kermanşa  yakınlarındaki    Serandile  dağında  bulunmaktadır.

 Balul’un  sözleri ve  hikayeleri   şimdiye kadar  destan gibi  Kürdler arasında, Arap ve  Fars  gibi  milletler   arasında  anlatılmaktadır.

Sayın  S.  Hemereş    yazısının  devamında   ise  annesinden  Balul hakkında    duyduğu   bir  hikayeyi   aktarıyor.   Bir  gün  Deli  Balul,  kirli ve yırtık  elbiseleriyle  bir  zenginin  diwanxanesine  gitmek  istiyor.   Diwanxane’nin  önüne vardığı zaman    üzerinde  bulunan  kirli ve  yırtık   elbiselerinden  dolayı   içeri  almıyorlar. Balul   evine  dönüyor ve  güzel kürkünü  giyor ve yeniden  diwanxaneye  gidiyor.  Dîwane    Balul   diwanxanenin  kapısına  vardığı zaman  hemen   içeri  alınır  ve  diwanın  en  üst  kısmına    oturtulur..  Bu arada   yemekler  gelir ve herkes   yemek  yemeye başlıyor.      Balul  Mahî    ise  kürkünün   ucundan  tutup  “ye  kürküm ye demeye başlıyor”....   Diwanda  bulanan bazıları Balul’a    “niçin   ye kürküm ye  diyorsun”  diye sorarlar.  Balul  ise  cevaben “ Bu yemeğe   kürkün  sayesinden geldim,  ona  verildi”   diyor.

Sayın S. Hemereş’in    Balul’a  mal  ettiği   bu hikaye    Kuzey Kürdleri  içinde  daha  çok    Melayê Meşhur’e   başka bir  söylemle   Nasreddin Hoca’ya mal  ediliyor.

Sonuç  olarak   Balulî  Mahî     Yarsan  dininde    önemli  bir yer tutan    Kürdçe’nın Goran lehçesinde  bir çok  şiiri  olan  Balulî Dana   olarak da  bilinen  bir Kürd  şahsiyetidir.